Bại liệt là một bệnh truyền nhiễm do virus Poliovirus gây nên. Bệnh bại liệt có thể gây liệt chi không hồi phục, liệt nửa người, ở mức độ tối đa có thể gây liệt tủy sống, liệt hành tủy, suy hô hấp và tử vong.

Virus Polio gây bệnh bại liệt

Bại liệt là bệnh gì?

Bệnh bại liệt (Poliomyelitis) là một bệnh nhiễm virus cấp tính lây truyền theo đường tiêu hóa do virus Polio gây nên, thường từ phân – miệng, có thể lây lan thành dịch.

Đa số các trường hợp nhiễm virus bại liệt sẽ không có hoặc rất ít triệu chứng. Trẻ có thể sốt nhẹ, nhức đầu, nôn ói vài ngày sau đó hồi phục. Tuy nhiên, một số ít trường hợp có hội chứng viêm màng não và có biểu hiện như sốt, cứng cổ, lưng, đau đầu dữ dội, đau cơ, có khi co giật cơ. Trong một số trường hợp diễn biến nặng, có thể dẫn đến liệt hai chân và nửa thân dưới, nếu tổn thương lan tới thân não sẽ gây khó nuốt, khó thở, tử vong.

Bệnh bại liệt hiện chưa có chưa có các biện pháp điều trị đặc hiệu. Phương pháp điều trị chủ yếu hiện nay là điều trị triệu chứng, gồm vật lý trị liệu, nẹp và phẫu thuật chỉnh hình nhằm giảm bớt hậu quả của bệnh.

Trước đây, bệnh bại liệt xuất hiện và gây ra dịch ở hầu hết các châu lục. Số lượng người mắc bệnh và chết vì bệnh bại liệt tăng mạnh. Từ 1955-1960 khi vắc xin bất hoạt và vắc xin sống giảm độc lực ra đời tỷ lệ mắc và chết đã giảm đáng kể, đặc biệt ở các nước phát triển.

Nguyên nhân gây bệnh

Virus polio là nguyên nhân gây bệnh, thuộc chi vi rút đường ruột (Enterovirus), thuộc họ Picornavirida, có hình khối cầu, không có vỏ, chứa ARN. Vi rút bại liệt Polio có 3 typ:

  • Typ I  : Giữ vai trò chính trong gây bệnh (90%) có tên gọi là Brunhilde
  • Typ II : có tên gọi là Lansing
  • Typ III: có tên gọi là Leon

Vi rút bại liệt sống dai ở môi trường bên ngoài. Trong phân, chúng sống được nhiều tháng ở nhiệt độ 0 – 40C. Trong nước, chúng sống được 2 tuần ở nhiệt độ thường. Vi rút bại liệt bị tiêu diệt ở nhiệt độ 560C sau 30 phút và bị tiêu diệt bởi thuốc tím. Liều clo trong nước sinh hoạt không tiêu diệt được vi rút bại liệt.

Vi rút Polio xâm nhập vào cơ thể người theo đường tiêu hóa, sau đó sẽ đến các hạch bạch huyết. Tại đây một số ít virus Polio xâm nhập vào hệ thống thần kinh trung ương gây tổn thương ở các tế bào sừng trước tủy sống và tế bào thần kinh vận động của vỏ não, gây nên hội chứng liệt mềm trên lâm sàng.

Bệnh bại liệt rất dễ lây, hầu hết trẻ em sống cùng nhà hoặc tiếp xúc với người mang mầm bệnh đều có thể nhiễm virus. Thời kỳ ủ bệnh có thể dao động từ 3-5 ngày, đối với các trường hợp có dấu hiệu liệt thực thể thường kéo dài 7-14 ngày. Thời kỳ lây truyền có thể kéo dài trong thời gian virus còn tồn tại trong cơ thể và đào thải ra ngoài. Lây truyền có thể xuất hiện trước các triệu chứng lâm sàng 7-10 ngày.

Sau khi vào cơ thể, virus bại liệt sẽ đến hạch bạch huyết, một số ít virus sẽ xâm nhập vào hệ thống thần kinh trung ương gây tổn thương tế bào vận động của vỏ não và tế bào sừng trước tủy sống, gây nên các triệu chứng bệnh.

Những triệu chứng của bệnh

Triệu chứng bệnh bại liệt sẽ khác nhau phụ thuộc vào thể bệnh. Dựa vào biểu hiện lâm sàng, bệnh bại liệt được chia ra thành các thể sau:

  • Thể liệt mềm cấp điển hình (chiếm 1%) với các triệu chứng điển hình nhất như: sốt, chán ăn, nhức đầu, buồn nôn, đau cơ các chi, gáy và lưng, dần dần mất vận động dẫn đến liệt không đối xứng. Mức độ liệt tối đa là liệt tủy sống, liệt hành tủy dẫn đến suy hô hấp và tử vong. Liệt ở chi, không hồi phục làm bệnh nhân khó vận động hoặc mất vận động.
  • Thể viêm màng não vô khuẩn: Sốt, nhức đầu, đau cơ, cứng gáy.
  • Thể nhẹ: Sốt, khó ngủ, nhức đầu, buồn nôn, nôn, táo bón, có thể phục hồi trong vài ngày.
  • Thể ẩn: Không rõ triệu chứng là thể thường gặp, song thể nhẹ có thể biến chuyển sang nặng.

Dù chỉ có 1% người mắc bệnh biểu hiện triệu chứng liệt điển hình, bệnh bại liệt có thể gây liệt tủy sống hoặc liệt cơ hô hấp dẫn đến tử vong hoặc để lại di chứng tàn tật suốt đời.

Tiêm phòng là cách ngừa bệnh hiệu quả

Phương pháp điều trị, phòng ngừa bệnh bại liệt

Điều trị bệnh

Bệnh bại liệt là bệnh lây nhiễm do virus nên hiện chưa có biện pháp điều trị đặc hiệu. Bệnh nhân được điều trị nâng đỡ và điều trị triệu chứng:

  • Bất động hoàn toàn.
  • Tăng cường và nâng cao thể trạng bằng sinh tố và dịch truyền.
  • Hỗ trợ hô hấp nếu có dấu hiệu của liệt tủy.
  • Điều trị kháng sinh nếu có bội nhiễm vi khuẩn, cụ thể theo chỉ định của bác sĩ lâm sàng.
  • Phục hồi chức năng và khắc phục di chứng.

Sử dụng các phương pháp điều trị bệnh bại liệt kịp thời sẽ giúp bạn phòng chống những biến chứng nguy hiểm đồng thời hạn chế sự tác động tiêu cực của bệnh đến hoạt động, sinh hoạt hằng ngày.

Sử dụng ibuprofen hoặc những loại thuốc tương tự để được kiểm soát cơn đau do bệnh bại liệt.

Phòng ngừa bệnh

Sự ra đời của vắc-xin bại liệt là một thành tựu nổi bật đã giúp giảm đáng kể số lượng mắc và tử vong do bệnh. Với sự thành công của chương trình tiêm chủng mở rộng, gần như 100% trẻ em được sử dụng vắc-xin bại liệt, đến nay Việt Nam đã thành công trong khống chế bệnh trên toàn quốc.

Nhưng bệnh vẫn là một nguy cơ tiềm ẩn, chúng ta phải luôn tích cực phòng chống và không bao giờ được chủ quan với bệnh.

Sử dụng vắc-xin bại liệt là phương pháp phòng bệnh chủ động và hiệu quả nhất. Có nhiều loại vắc-xin bại liệt như: vắc-xin sống giảm độc lực OPV (Oral Polio Vaccine) được sử dụng thuận tiện bằng đường uống, vắc-xin bất hoạt IPV (Inactivated Polio Vaccine). Ngoài ra, còn có vắc-xin bại liệt được phối hợp với các vắc-xin khác chung trong một mũi tiêm, dạng vắc-xin 6 trong 1, vắc-xin 5 trong 1 giúp thuận tiện trong việc tiêm chủng.

Tại một số bệnh viên, hiện đang sử dụng một số loại vắc-xin phối hợp sau:

  • Infanrix Hexa (Vắc-xin 6 trong 1 của hãng GSK, Bỉ): giúp phòng chống 6 bệnh là Bạch hầu – Uốn ván – Ho gà – Bại liệt – Hib – Viêm gan B.
  • Hexaxim (vắc-xin 6 trong 1 của hãng Sanofi, Pháp): giúp phòng chống 6 bệnh là Bạch hầu – Uốn ván – Ho gà – Bại liệt – Hib – Viêm gan B.
  • Pentaxim (vắc-xin 5 trong 1 của hãng Sanofi, Pháp): giúp phòng chống 5 bệnh là Bạch hầu – Uốn ván – Ho gà – Bại liệt- Hib.
  • Tetraxim 0.5ml (được sản xuất bởi hãng Sanofi, Pháp): giúp phòng chống 4 bệnh là Bạch hầu- Ho gà- Uốn – Bại liệt.

Đây là những vắc-xin có chất lượng cao từ những nhà sản xuất hàng đầu trên thế giới, đảm bảo an toàn từ khâu sản xuất, kiểm nhập, bảo quản đến khi sử dụng.

Để chủ động phòng chống bệnh bại liệt, Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế khuyến cáo người dân cần thực hiện tốt các khuyến cáo sau:

  • Phòng bệnh chủ động cho trẻ dưới 5 tuổi bằng uống vắc xin phòng bệnh bại liệt ít nhất 3 lần theo hướng dẫn của Bộ Y tế.
  • Người chăm sóc trẻ cần thường xuyên rửa tay với xà phòng, đặc biệt là khi cho trẻ ăn, sau khi đi vệ sinh.
  • Thường xuyên lau sạch các bề mặt, vật dụng, đồ chơi, dụng cụ học tập, bàn ghế, sàn nhà bằng xà phòng hoặc các chất tẩy rửa.
  • Đảm bảo an toàn thực phẩm, sử dụng nguồn nước sạch, nhà tiêu hợp vệ sinh, không phóng uế ra môi trường. Phân của trẻ em cũng phải được thu gom và đổ vào nhà tiêu hợp vệ sinh.
  • Khi trẻ có dấu hiệu sốt, buồn nôn, cứng gáy, đau chi và cơ bắp hoặc liệt mềm cấp đưa trẻ đến ngay các cơ sở y tế gần nhất để được khám, tư vấn và điều trị kịp thời.