Rối loạn lipid máu là tác nhân dẫn đến các bệnh về tim mạch. Bệnh có thể gây ra nhiều biến chứng tim mạch nguy hiểm, thậm chí có thể cướp đi tính mạng của người bệnh nhanh chóng.

Rối loạn lipid máu
Rối loạn lipid máu

Rối loạn lipid máu là gì?

Lipid là chất béo dạng sáp có ở trong máu, cung cấp năng lượng cho các tế bào và cần thiết cho nhiều chức năng của cơ thể. Cholesterol và triglyceride (chất béo trung tính) là hai loại lipid nhiều nhất gây ra các tình trạng bệnh tật.

Cholesterol hiện diện trong các tế bào của cơ thể. Chất béo trung tính cũng có trong tế bào và trong chất béo ăn kiêng (chẳng hạn như chất béo trắng trong thịt, dầu và các sản phẩm từ sữa). Gan cũng sản xuất cholesterol và chất béo trung tính.

Rối loạn lipid máu (cách gọi khác: rối loạn chuyển hóa lipid máu, rối loạn mỡ máu, rối loạn chuyển hóa mỡ máu) là định nghĩa đề cập đến mức cao hơn hoặc thấp hơn mức bình thường của các chất béo có trong máu, như là:

  • Lipoprotein mật độ thấp (LDL) có mức độ cao
  • Lipoprotein mật độ cao (HDL) có mức độ thấp
  • Chất béo trung tính có mức độ cao
  • Mức LDL và chất béo trung tính cao (Cholesterol cao)

Những người có mức cholesterol LDL và chất béo trung tính cao hoặc mức HDL rất thấp có nguy cơ mắc chứng xơ vữa động mạch cao hơn. Sự tích tụ các mảng xơ vữa gây ra tình trạng hẹp lòng mạch, theo thời gian tiến triển hẹp nặng gây hẹp tắc mạch máu dẫn đến đột quỵ và tử vong.

Rối loạn lipid máu được chia thành 2 loại: nguyên phát và thứ phát. Nếu như rối loạn lipid máu nguyên phát là do di truyền, thì rối loạn lipid thứ phát là một tình trạng mắc phải (phát triển từ các nguyên nhân khác như béo phì, đái tháo đường,…).

Nguyên nhân gây rối loạn lipid máu

Nguyên nhân gây rối loạn lipid máu có thể do tiên phát hoặc thứ phát.

Rối loạn lipid máu tiên phát thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên, gồm tăng triglycerid tiên phát và tăng lipid máu hỗn hợp. Nguyên nhân là do:

  • Đột biến gene làm tăng tổng hợp quá mức cholesterol, triglyceride, LDL-C hoặc giảm thanh thải cholesterol, triglyceride, LDL-C.
  • Đột biến gene làm giảm tổng hợp HDL-C hoặc tăng thanh thải HDL-C.

Nguyên nhân của rối loạn lipid máu thứ phát đến từ lối sống và các bệnh lý chuyển hóa, nội tiết, gan hoặc một số loại thuốc như:

  • Yếu tố lối sống: Ít vận động, uống nhiều rượu bia, ăn nhiều thực phẩm giàu chất béo bão hòa, thiếu chất xơ.
  • Bệnh lý: Đái tháo đường, hội chứng Cushing, suy giáp, bệnh thận mạn tính, xơ gan.
  • Một số loại thuốc: thiazid, corticoides, estrogen, thuốc chẹn beta giao cảm.

Những ai dễ mắc bệnh

Dưới đây là những đối tượng có nguy cơ bị rối loạn lipid máu:

  • Người cao tuổi
  • Phụ nữ sau mãn kinh
  • Thừa cân béo phì
  • Bệnh tiểu đường type 2
  • Suy giáp
  • Bệnh thận hoặc bệnh gan mạn tính
  • Hội chứng chuyển hóa
  • Hội chứng Cushing
  • Bệnh viêm ruột
  • Hút thuốc lá
  • Lối sống ít vận động
  • Tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa
  • Nghiện rượu
  • Có bố hoặc mẹ bị rối loạn lipid máu.

Những triệu chứng của bệnh

Rối loạn lipid máu có thể diễn tiến trong một thời gian dài mà không gây ra bất kỳ triệu chứng nào. Thường bệnh chỉ được phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe định kỳ hoặc nhập viện vì một lý do y tế khác. 

Các triệu chứng của rối loạn lipid máu chỉ nhận thấy được khi lipid máu cao kéo dài gây ra biến chứng cơ quan. Các dấu hiệu của tăng lipid máu là:

Dấu hiệu của rối loạn lipid máu biểu hiện bên ngoài:

  • Cung giác mạc quanh mống mắt.
  • Ban vàng mí mắt trên hoặc dưới.
  • U vàng gân xuất hiện ở các ngón, gân achille và khớp đốt bàn ngón tay.
  • U vàng dưới màng xương xuất hiện ở củ chày trước, đầu xương mỏm khuỷu.
  • U vàng da hoặc củ xuất hiện ở khuỷu và đầu gối.
  • Dạng ban vàng lòng bàn tay xuất hiện ở các nếp gấp ngón tay và lòng bàn tay.

Dấu hiệu của rối loạn lipid máu biểu hiện nội tạng:

  • Nhiễm lipid võng mạc.
  • Gan nhiễm mỡ.
  • Viêm tụy cấp.
  • Xơ vữa động mạch.

Rối loạn lipid máu là tiền căn gây nên các bệnh lý tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ não, nhồi máu thận. Mức cholesterol LDL và chất béo trung tính cao hoặc mức HDL thấp khiến người bệnh có nguy cơ bị đột quỵ tim cao hơn.

Chế độ ăn uống lành mạnh giúp bạn phòng ngừa được bệnh

Phương pháp điều trị

Thay đổi lối sống là chỉ định đầu tiên để điều trị rối loạn lipid máu, mục tiêu là đưa các chỉ số lipid máu về mức bình thường. Thay đổi lối sống bao gồm:

  • Giảm cân nếu bị thừa cân béo phì.
  • Tăng cường vận động ít nhất 30 phút mỗi ngày, ít nhất 5 ngày mỗi tuần, cách tập luyện tùy theo tình trạng sức khỏe của bản thân.
  • Có chế độ ăn ít ngọt, ít chất béo bão hòa, đặt biệt là mỡ và da động vật.
  • Giảm cholesterol trong lòng đỏ trứng, bơ, tôm…
  • Tăng cường chất xơ, vitamin từ rau củ, trái cây.
  • Bổ sung chất béo tốt từ dầu thực vật, cá béo.
  • Hạn chế uống rượu bia.

Nếu việc thay đổi lối sống không hiệu quả, cần kết hợp sử dụng các loại thuốc hạ lipid máu để điều trị. Các nhóm thuốc như: statin, fibrate, acid nicotinic, resin, ezetimibe, omega 3… Việc điều trị sẽ được cá nhân hóa cho từng đối tượng bệnh nhân cụ thể.

Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc điều trị. Vì các thuốc điều trị rối loạn lipid máu có thể gây tăng men gan, tiêu cơ vân. Do đó khi bị rối loạn chuyển hóa, người bệnh cần đi khám bệnh thường xuyên, làm xét nghiệm sinh hóa máu để kiểm tra các chỉ số lipid máu và sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ.

Khi dùng thuốc cũng phải được theo dõi thường xuyên và tái khám định kỳ. Bệnh nhân không nên bỏ theo dõi lipid máu khi đã được chẩn đoán rối loạn lipid máu. Vì có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng nếu để mỡ máu tăng cao trong thời gian dài không kiểm soát. Trong đó có những bệnh cực kỳ nguy hiểm như nhồi máu cơ tim, tai biến mạch não, viêm tụy cấp là hậu quả của tăng lipid máu.

Cách chăm sóc người bị rối loạn lipid máu

Mặc dù rối loạn lipid máu khiến người bệnh có nguy cơ bị đau tim và đột quỵ, nhưng vẫn có thể tự bảo vệ mình bằng cách sống một lối sống lành mạnh hơn và dùng thuốc nếu cần. Hãy chắc chắn làm theo hướng dẫn của bác sĩ để đạt hiệu quả tốt nhất. 

  • Bỏ thuốc lá
  • Ngủ đủ giấc
  • Giảm stress
  • Ăn thực phẩm lành mạnh hơn
  • Hạn chế uống rượu
  • Giữ cân nặng khỏe mạnh
  • Tập thể dục thường xuyên
  • Hạn chế dầu mỡ, phủ tạng động vật, tăng cường ăn rau xanh.

Để phòng ngừa rối loạn lipid máu, theo khuyến cáo của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA), mỗi người không dung nạp quá 6% lượng calo hàng ngày đến từ chất béo bão hòa; đồng thời tránh chất béo chuyển hóa. Thay vào đó, mỗi người nên ưu tiên ngũ cốc, trái cây, rau quả…, chủ động khám sức khỏe tầm soát rối loạn mỡ máu và điều trị kịp thời.